ตำน้ำพริกละลายโขง: สำรวจความคุ้มค่าเขื่อนป้องกันตลิ่ง 4 หมื่นล้าน 10 ปี 500 โครงการ

ประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาความผันผวนของแม่น้ำโขงและวิกฤตการพังทลายของตลิ่งที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตและความเป็นอยู่ของประชาชนใน 8 จังหวัดริมฝั่งโขงอย่างรุนแรง รัฐบาลไทยทุ่มงบประมาณกว่า 40,000 ล้านบาทกับโครงการเขื่อนป้องกันตลิ่ง เพื่อหวังหยุดยั้งการสูญเสียดินแดนและปกป้องอธิปไตยริมฝั่งแม่น้ำโขง แต่ความคุ้มค่าสำหรับชุมชนและผลลัพธ์ที่แท้จริงของโครงการเหล่านี้กลับกลายเป็น ‘เครื่องหมายคำถาม’ ที่ต้องการคำตอบอย่างจริงจัง

แม่น้ำแห่งชีวิตสายนี้ กำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงอย่างน่ากังวลจากการสร้างเขื่อนผลิตไฟฟ้าหลายแห่งในจีน และสปป.ลาว ส่งผลต่อทั้งปริมาณและทิศทางการไหลของน้ำ รวมถึงสภาพพื้นที่ตลิ่งและวิถีชีวิตชุมชนริมโขง โดยนับตั้งแต่ปี 2535 ถึง 2561 พื้นที่ริมตลิ่งทั้ง 8 จังหวัดถูกกัดเซาะหายไปไม่ต่ำกว่า 220 ตารางกิโลเมตร โดยเฉพาะในช่วงปี 2546 ถึง 2552 หลังจากเขื่อนจิ่งหงในจีนเปิดใช้งาน  เป็นช่วงเวลาที่ตลิ่งริมแม่น้ำโขงพังทลายมากที่สุด

จากการวิเคราะห์ของรายงานข่าวสืบสวนด้วยข้อมูลเชิงลึก (Data Journalism for Investigative Reporting) โดยทีมอาสาสมัครชมรมเครือข่ายนักสื่อสารข้อมูลเชิงลึกแห่งประเทศไทย (TDJ) พบว่า รัฐบาลไทยใช้งบประมาณกว่า 4 หมื่นล้านบาทกับการสร้างเขื่อนป้องกันตลิ่งในฐานะ ‘ทางเลือกหลัก’ โดยเฉพาะในวงปี 2558 ถึง 2567 ที่มีโครงการก่อสร้างเขื่อนป้องกันตลิ่งกว่า 500 โครงการ ใน 92 ตำบล 8 จังหวัดริมโขง 

ขณะเดียวกันค่าซ่อมแซมเขื่อนที่เสียหายกลับ ‘สูงกว่า’ ค่าก่อสร้างใหม่ 2-3 เท่า และแบบก่อสร้างที่นำมาใช้ส่วนใหญ่เป็นแบบสำเร็จรูปจากส่วนกลางซึ่ง ‘ไม่สอดคล้อง’ กับความหลากหลายของแต่ละพื้นที่และบริบทชุมชน ชุมชนหลายแห่งต้องยอมแลกโครงการเหล่านั้นกับการสูญเสียพื้นที่เกษตรริมแม่น้ำ ความมั่นคงทางอาหารลดลง ภูมิทัศน์และวิถีชีวิตดั้งเดิมเปลี่ยนแปลงไป อีกทั้งไม่รับฟังความคิดเห็นชาวบ้านหรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และใช้ช่องโหว่กฎหมายเลี่ยงการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA)

จากการทำรายงานข่าวด้วยข้อมูลเชิงลึกนี้ สรุปได้ว่าควรมีการผลักดันนโยบายของรัฐและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดังนี้  

1. ทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐและเอกชน ควรมีการบูรณาการแผนการทำงาน ทิศทางการทำงานรวมถึงประเมินความคุ้มค่าในการสร้างเขื่อนฯติดแม่น้ำโขง  และจัดทำรายงานประเมินตัวเลขงบประมาณอย่างโปร่งใส
2. ต้องคำนึงผลกระทบต่อวิถีชีวิตของชุมชนและระบบนิเวศน์ เปิดให้ภาคประชาชนมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง
3. ควรมีการประสานความร่วมมือนานาชาติ เพื่อรักษาสภาพแวดล้อมแม่น้ำโขงอย่างยั่งยืน

ชมรมเครือข่ายนักสื่อสารข้อมูลเชิงลึกแห่งประเทศไทย (TDJ) 

 วงศ์พันธ์ อมรินทร์เทวา, วิโรจน์ เลิศจิตต์ธรรม, ณรงค์กร มโนจันทร์เพ็ญ

วศินี พบูประภาพ, พิพัฒน์พงษ์ ศรีวิชัย, สุทธิพัฒน์ กนิษฐกุล, 

อธิเบศร์ ประวะเน, อภินันท์ ทองภู, ปฏิพร กลางประพันธ์,  สมฤทัย บุญมา 

_{ผลงานทั้งหมดในโครงการนี้เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons (CC) แบบ "Attribution" (CC BY 4.0)}